BÀI 2: NHỮNG KỲ VỌNG SAI LẦM TRƯỚC KHI SINH CON

Có một điều rất thú vị về việc làm cha mẹ.

Trước khi có con, hầu hết chúng ta đều có một hình dung nào đó về đứa trẻ của mình.

Có người tưởng tượng con sẽ ngoan ngoãn.

Có người mong con thông minh.

Có người mong con khỏe mạnh.

Có người đã nghĩ đến việc con sẽ học trường nào, làm nghề gì.

Có người thậm chí còn tưởng tượng tính cách của con.

Một đứa trẻ vui vẻ.

Một đứa trẻ tự tin.

Một đứa trẻ biết nghe lời.

Một đứa trẻ có thành tích tốt.

Một đứa trẻ sẽ khiến cha mẹ tự hào.

Những hình dung ấy rất tự nhiên.

Nhưng vấn đề bắt đầu xuất hiện khi hình dung về một đứa trẻ trong đầu người lớn trở thành tiêu chuẩn mà đứa trẻ ngoài đời phải cố gắng đáp ứng.

Bởi vì đứa trẻ thật sự có thể hoàn toàn khác với đứa trẻ mà cha mẹ từng tưởng tượng.

Có thể con không thích môn học mà cha mẹ yêu thích.

Có thể con không có năng khiếu mà cha mẹ mong đợi.

Có thể con hướng nội trong khi cha mẹ rất hướng ngoại.

Có thể con nhạy cảm hơn những đứa trẻ khác.

Có thể con chậm hơn ở một lĩnh vực nhưng lại nổi bật ở một lĩnh vực khác.

Có thể con không muốn trở thành bác sĩ, kỹ sư, giáo viên, doanh nhân hay bất cứ nghề nào mà cha mẹ từng nghĩ đến.

Và đôi khi, con chỉ đơn giản là một con người rất khác với cha mẹ.

Điều này nghe có vẻ hiển nhiên.

Nhưng khi đứng trước một đứa trẻ thực sự, chấp nhận điều đó lại không hề dễ dàng.

Bởi vì trước khi đứa trẻ ra đời, cha mẹ có rất nhiều kỳ vọng.

Kỳ vọng về ngoại hình.

Kỳ vọng về tính cách.

Kỳ vọng về sức khỏe.

Kỳ vọng về học tập.

Kỳ vọng về nghề nghiệp.

Kỳ vọng về cách cư xử.

Và thậm chí cả kỳ vọng về việc đứa trẻ sẽ khiến gia đình trở nên như thế nào.

Có người nghĩ:

"Con ra đời rồi, gia đình sẽ hạnh phúc hơn."

Có người nghĩ:

"Có con rồi, vợ chồng sẽ gắn bó hơn."

Có người nghĩ:

"Có con rồi, cuộc sống của mình sẽ có ý nghĩa hơn."

Có người nghĩ:

"Mình sẽ trở thành một người cha tốt hơn cha mình."

Hoặc:

"Mình sẽ trở thành một người mẹ tốt hơn mẹ mình."

Những mong muốn ấy không nhất thiết là sai.

Nhưng chúng trở nên nguy hiểm nếu cha mẹ vô thức đặt quá nhiều trách nhiệm lên một đứa trẻ chưa từng có cơ hội lựa chọn việc mình sinh ra.

Một đứa trẻ không thể có trách nhiệm làm cho cuộc hôn nhân của cha mẹ hạnh phúc.

Không có trách nhiệm chữa lành những tổn thương tuổi thơ của cha mẹ.

Không có trách nhiệm thực hiện những giấc mơ mà cha mẹ từng bỏ dở.

Và càng không có trách nhiệm chứng minh rằng cha mẹ là những người thành công.

Đây là một trong những kỳ vọng đầu tiên mà người chuẩn bị làm cha mẹ cần nhìn lại.

Con là một thành viên của gia đình.

Nhưng con không phải là phương tiện để giải quyết những vấn đề của người lớn.

Hãy thử tưởng tượng một người cha từng rất yêu thích âm nhạc nhưng vì hoàn cảnh mà không thể theo đuổi.

Khi có con, anh nghĩ:

"Con mình nhất định phải học piano."

Anh mua một cây đàn.

Đăng ký lớp học.

Mua sách.

Sắp xếp lịch luyện tập.

Ban đầu, mọi thứ có vẻ rất tốt.

Nhưng vài năm sau, đứa trẻ nói:

"Con không thích piano."

Người cha có thể thất vọng.

Anh có thể nghĩ rằng con thiếu kiên trì.

Có thể nói:

"Con mới học được một thời gian đã bỏ."

Có thể nhắc đến những đứa trẻ khác.

"Con xem bạn kia kìa. Người ta vẫn học được."

Nhưng nếu nhìn sâu hơn, có một câu hỏi cần được đặt ra.

Đứa trẻ đang từ bỏ piano, hay người cha đang từ bỏ giấc mơ của chính mình?

Đây là một câu hỏi không dễ trả lời.

Bởi vì rất nhiều kỳ vọng của cha mẹ được tạo ra từ những điều tốt đẹp.

Cha mẹ muốn con có tương lai tốt.

Muốn con có cơ hội tốt hơn.

Muốn con tránh những sai lầm mà mình từng mắc.

Muốn con có những thứ mà mình từng không có.

Tất cả đều có thể xuất phát từ tình yêu.

Nhưng tình yêu không tự động biến một kỳ vọng thành điều đúng đắn.

Đôi khi, chính vì quá yêu con, cha mẹ càng dễ muốn quyết định thay con.

Và đó là lúc chúng ta cần phân biệt hai điều:

"Điều tôi muốn cho con."

và

"Điều con thực sự cần."

Hai điều này có thể giống nhau.

Nhưng cũng có thể rất khác nhau.

Cha mẹ muốn con học thật nhiều.

Nhưng điều con cần có thể là một giấc ngủ đủ.

Cha mẹ muốn con đạt điểm cao.

Nhưng điều con cần có thể là được học cách đối diện với thất bại.

Cha mẹ muốn con trở thành người nổi bật.

Nhưng điều con cần có thể là cảm giác mình được chấp nhận ngay cả khi không đứng đầu.

Cha mẹ muốn con có một tương lai chắc chắn.

Nhưng điều con cần có thể là khả năng thích nghi khi cuộc sống không diễn ra theo kế hoạch.

Đây là một trong những thay đổi quan trọng nhất trong tư duy nuôi dạy con.

Thay vì chỉ hỏi:

"Con sẽ trở thành người như thế nào?"

Cha mẹ nên hỏi thêm:

"Con cần những năng lực nào để có thể tự trở thành người mà con muốn?"

Sự khác biệt rất lớn.

Một câu hỏi tập trung vào kết quả.

Một câu hỏi tập trung vào năng lực.

Và trẻ em không thể được lập trình để tạo ra một kết quả chính xác.

Cuộc sống quá phức tạp.

Không ai biết chắc một đứa trẻ mười tuổi sau này sẽ trở thành ai.

Không ai biết ngành nghề nào sẽ phù hợp với nó ở tuổi hai mươi.

Không ai biết những biến động nào sẽ xuất hiện trong cuộc đời nó.

Vì vậy, thay vì cố dự đoán toàn bộ tương lai của con, cha mẹ có thể chuẩn bị cho con những năng lực giúp nó đối diện với tương lai.

Khả năng học.

Khả năng suy nghĩ.

Khả năng giao tiếp.

Khả năng quản lý cảm xúc.

Khả năng xây dựng các mối quan hệ.

Khả năng chịu trách nhiệm.

Khả năng thích nghi.

Khả năng đứng dậy sau thất bại.

Và quan trọng không kém:

Khả năng hiểu chính mình.

Nhưng trước khi nói về những năng lực ấy, chúng ta cần nhìn vào một kỳ vọng rất phổ biến.

Đó là kỳ vọng rằng:

"Làm cha mẹ tốt nghĩa là con mình phải ngoan."

Có lẽ rất nhiều người từng nghe câu:

"Con nhà ai mà ngoan thế!"

Và cha mẹ nghe được câu đó thì vui.

Điều này hoàn toàn dễ hiểu.

Một đứa trẻ biết chào hỏi, biết nghe lời, không gây phiền phức, làm đúng những gì người lớn yêu cầu thường khiến cha mẹ cảm thấy yên tâm.

Nhưng "ngoan" không phải lúc nào cũng đồng nghĩa với trưởng thành.

Một đứa trẻ có thể rất ngoan vì sợ bị phạt.

Có thể rất ngoan vì sợ làm cha mẹ thất vọng.

Có thể luôn nói "vâng" vì chưa từng được phép phản đối.

Có thể không bao giờ tranh luận vì biết rằng ý kiến của mình không được coi trọng.

Một đứa trẻ như vậy có thể khiến người lớn rất hài lòng.

Nhưng khi lớn lên, liệu nó có biết tự quyết định không?

Liệu nó có biết nói "không" khi người khác yêu cầu điều không phù hợp?

Liệu nó có biết bảo vệ ranh giới của mình?

Liệu nó có dám đặt câu hỏi trước một điều sai?

Liệu nó có thể chịu trách nhiệm khi không có ai nhắc nhở?

Đây là lý do "biết nghe lời" và "biết suy nghĩ" không phải lúc nào cũng giống nhau.

Trẻ nhỏ cần những giới hạn.

Nhưng mục tiêu cuối cùng của giáo dục không phải là tạo ra một người trưởng thành chỉ biết phục tùng.

Mục tiêu là giúp trẻ hình thành khả năng tự điều chỉnh và tự chịu trách nhiệm.

Vì vậy, thay vì chỉ mong con ngoan, cha mẹ có thể mong con trở thành một người tử tế, có trách nhiệm, biết suy nghĩ và biết tôn trọng người khác.

Một kỳ vọng khác cũng rất phổ biến là:

"Con mình phải thông minh."

Ngày nay, từ khi trẻ còn rất nhỏ, cha mẹ đã bắt đầu quan tâm đến trí thông minh.

Có những chương trình giúp trẻ phát triển sớm.

Có những lớp học được quảng bá với những lời hứa hấp dẫn.

Có những cha mẹ liên tục lo rằng con mình có chậm hơn những đứa trẻ khác hay không.

Nhưng sự phát triển của trẻ không phải một cuộc đua.

Một đứa trẻ biết nói sớm không có nghĩa là nó sẽ luôn vượt trội.

Một đứa trẻ đọc sớm không có nghĩa là nó sẽ chắc chắn thành công.

Một đứa trẻ giỏi toán lúc tám tuổi cũng không thể từ đó suy ra toàn bộ tương lai của nó.

Và ngược lại.

Một đứa trẻ gặp khó khăn ở một lĩnh vực không có nghĩa là nó kém thông minh.

Con người có nhiều năng lực khác nhau.

Có người mạnh về ngôn ngữ.

Có người mạnh về toán học.

Có người có khả năng quan sát tốt.

Có người nhạy cảm với cảm xúc của người khác.

Có người có khả năng vận động.

Có người có trí tưởng tượng phong phú.

Có người cần nhiều thời gian hơn để phát triển một kỹ năng.

Điều cha mẹ cần quan tâm không chỉ là:

"Con có hơn những đứa trẻ khác không?"

Mà là:

"Con đang phát triển như thế nào so với chính con?"

Một trong những chiếc bẫy lớn nhất trong nuôi dạy con là so sánh.

"Bạn A đã đọc được rồi."

"Bạn B đã biết làm phép tính."

"Con nhà người ta đã tự lập."

"Con nhà người ta đạt giải."

Những câu nói này có thể khiến trẻ cố gắng trong một thời gian.

Nhưng nếu được sử dụng thường xuyên, chúng cũng có thể khiến trẻ hình thành một niềm tin nguy hiểm:

"Giá trị của mình phụ thuộc vào việc mình có hơn người khác hay không."

Khi đó, thành công không còn đơn giản là niềm vui.

Nó trở thành cách để chứng minh rằng mình có giá trị.

Và thất bại không còn chỉ là thất bại.

Nó trở thành bằng chứng rằng mình không đủ tốt.

Đó là lý do cha mẹ cần rất cẩn thận với cách mình nói về thành tích.

Có một sự khác biệt lớn giữa:

"Con được điểm cao, mẹ rất vui vì con đã cố gắng."

và:

"Con giỏi quá, con hơn tất cả các bạn."

Câu thứ nhất tập trung vào quá trình.

Câu thứ hai tập trung vào vị trí của trẻ so với người khác.

Tương tự, khi trẻ thất bại, thay vì:

"Con làm mẹ thất vọng."

Có thể nói:

"Con buồn vì kết quả này đúng không? Mình cùng xem lần sau có thể làm khác điều gì."

Một câu đánh giá con người.

Một câu tập trung vào vấn đề.

Đó là sự khác biệt rất lớn.

Một kỳ vọng khác mà cha mẹ thường mang theo là:

"Con phải biết ơn."

Cha mẹ có thể nói:

"Bố mẹ đã hy sinh rất nhiều cho con."

Điều này có thể đúng.

Cha mẹ thực sự đã hy sinh rất nhiều.

Nhưng nếu sự hy sinh liên tục được dùng như một món nợ để buộc trẻ phải sống theo mong muốn của cha mẹ, mối quan hệ có thể trở nên nặng nề.

Một đứa trẻ không nên lớn lên với cảm giác:

"Mình phải thành công để trả nợ cho bố mẹ."

Tình yêu giữa cha mẹ và con cái không nên được biến thành một hợp đồng.

Cha mẹ chăm sóc con vì con là con.

Và khi trẻ lớn lên, nó có thể biết ơn những gì cha mẹ đã làm.

Nhưng lòng biết ơn không nên trở thành công cụ để kiểm soát.

Một câu nói khác cũng đáng suy nghĩ:

"Bố mẹ chỉ muốn tốt cho con."

Câu này rất phổ biến.

Và nhiều khi hoàn toàn chân thành.

Nhưng "tốt cho con" không đồng nghĩa với "con phải làm theo điều bố mẹ muốn".

Có thể cha mẹ thật sự tin rằng lựa chọn của mình tốt hơn.

Nhưng khi con lớn lên, nó cần học cách đánh giá các lựa chọn bằng chính năng lực của mình.

Cha mẹ có thể đưa ra kinh nghiệm.

Có thể nói:

"Bố mẹ nghĩ lựa chọn này có những rủi ro như thế."

Nhưng sau đó có thể hỏi:

"Con nghĩ sao?"

Đây là cách chuyển từ áp đặt sang đối thoại.

Và đối thoại là một kỹ năng cần được xây dựng từ rất sớm.

Không phải đến khi con mười tám tuổi mới bắt đầu nói:

"Bây giờ con trưởng thành rồi, con tự quyết đi."

Nếu suốt mười tám năm trước đó, mọi quyết định đều do cha mẹ đưa ra, việc yêu cầu con đột nhiên tự quyết là rất khó.

Tự lập không phải một công tắc.

Nó là một kỹ năng được luyện tập qua nhiều năm.

Đứa trẻ hai tuổi có thể tự chọn giữa hai bộ quần áo.

Đứa trẻ năm tuổi có thể tự dọn đồ chơi.

Đứa trẻ tám tuổi có thể tự chuẩn bị một phần đồ dùng đi học.

Đứa trẻ mười hai tuổi có thể bắt đầu quản lý một số khoản tiền nhỏ.

Đứa trẻ mười lăm tuổi có thể tham gia nhiều hơn vào việc quyết định lịch học và hoạt động cá nhân.

Đứa trẻ mười tám tuổi cần có khả năng đưa ra những quyết định lớn hơn.

Những bước nhỏ ấy tạo thành năng lực tự lập.

Vì vậy, ngay từ trước khi sinh con, cha mẹ cần hiểu rằng mình không chỉ chuẩn bị để nuôi một em bé.

Mình đang chuẩn bị để đồng hành cùng một con người trong quá trình lớn lên.

Và quá trình đó có một nghịch lý rất đẹp.

Càng nuôi con tốt, bạn càng phải chuẩn bị cho ngày con không cần bạn làm mọi thứ.

Đó là lý do những kỳ vọng ban đầu cần được xem xét lại.

Có thể bạn mong con thông minh.

Hãy đổi thành:

"Mình muốn giúp con ham học và biết học."

Có thể bạn mong con thành công.

Hãy đổi thành:

"Mình muốn giúp con có khả năng theo đuổi điều có ý nghĩa với nó."

Có thể bạn mong con ngoan.

Hãy đổi thành:

"Mình muốn con biết tôn trọng người khác và tự chịu trách nhiệm."

Có thể bạn mong con luôn hạnh phúc.

Hãy đổi thành:

"Mình muốn con có khả năng đối diện với cả những lúc không hạnh phúc."

Có thể bạn mong con không thất bại.

Hãy đổi thành:

"Mình muốn con biết đứng dậy sau thất bại."

Có thể bạn mong con sống đúng với điều cha mẹ lựa chọn.

Hãy đổi thành:

"Mình muốn con có đủ năng lực để lựa chọn cuộc đời của chính mình."

Những thay đổi nhỏ trong cách đặt mục tiêu có thể tạo ra một cách nuôi dạy hoàn toàn khác.

Bởi vì khi mục tiêu là tạo ra một đứa trẻ "hoàn hảo", mọi sai sót của con đều trở thành vấn đề.

Nhưng khi mục tiêu là giúp một con người trưởng thành, sai sót có thể trở thành một phần của quá trình học hỏi.

Đứa trẻ nói sai.

Được sửa.

Đứa trẻ làm sai.

Được hướng dẫn.

Đứa trẻ thất bại.

Được hỗ trợ để hiểu chuyện gì đã xảy ra.

Đứa trẻ tức giận.

Được học cách gọi tên cảm xúc.

Đứa trẻ ích kỷ.

Được dạy về nhu cầu của người khác.

Đứa trẻ sợ hãi.

Được giúp cảm thấy an toàn.

Đứa trẻ chống đối.

Được tìm hiểu xem phía sau sự chống đối là nhu cầu gì, đồng thời vẫn giữ những giới hạn cần thiết.

Không có đứa trẻ nào lớn lên mà không mắc sai lầm.

Và cũng không có cha mẹ nào nuôi con mà không mắc sai lầm.

Đó là điều chúng ta cần chấp nhận ngay từ đầu.

Bởi nếu cha mẹ tin rằng mình phải hoàn hảo, họ sẽ rất dễ hoảng sợ trước những sai sót của con.

Và khi hoảng sợ, người lớn thường muốn kiểm soát nhiều hơn.

Nhưng trẻ em không cần những người cha mẹ hoàn hảo.

Trẻ cần những người lớn đủ ổn định để chăm sóc chúng, đủ yêu thương để lắng nghe, đủ nhất quán để đặt giới hạn, và đủ khiêm tốn để nhận ra khi mình cũng có thể sai.

Trước khi một đứa trẻ được sinh ra, có một việc cha mẹ có thể làm mà không tốn tiền.

Đó là tự hỏi:

"Mình muốn con trở thành người như thế nào?"

Nhưng sau câu hỏi ấy, hãy hỏi thêm một câu nữa:

"Những điều mình muốn đó là vì con, hay vì mình?"

Nếu muốn con học giỏi, tại sao?

Nếu muốn con vào một trường danh tiếng, tại sao?

Nếu muốn con kiếm thật nhiều tiền, tại sao?

Nếu muốn con cưới sớm, tại sao?

Nếu muốn con sống gần mình, tại sao?

Nếu muốn con không bao giờ thất bại, tại sao?

Không phải câu trả lời nào cũng sai.

Nhưng việc đặt câu hỏi sẽ giúp cha mẹ phân biệt giữa mong muốn bảo vệ con và mong muốn kiểm soát cuộc đời con.

Và đó là một sự phân biệt rất quan trọng.

Bởi vì đứa trẻ sẽ lớn lên.

Có ngày nó sẽ có những suy nghĩ mà bạn không hiểu.

Có ngày nó chọn một nghề bạn chưa từng nghĩ đến.

Có ngày nó yêu một người bạn không lựa chọn.

Có ngày nó sống ở một thành phố khác.

Có ngày nó đưa ra một quyết định mà bạn không đồng ý.

Nếu nền tảng của mối quan hệ chỉ là:

"Con phải sống theo điều bố mẹ cho là đúng."

thì những năm tháng trưởng thành rất dễ trở thành cuộc chiến giữa quyền kiểm soát và nhu cầu tự do.

Nhưng nếu nền tảng là:

"Bố mẹ yêu con, tin rằng con có khả năng trưởng thành, và sẽ luôn sẵn sàng đồng hành khi con cần."

thì ngay cả khi bất đồng, mối quan hệ vẫn có cơ hội giữ được sự tôn trọng.

Đó là điều cha mẹ cần xây dựng từ rất sớm.

Không phải một đứa trẻ luôn đồng ý với cha mẹ.

Mà là một đứa trẻ biết rằng nó có thể bất đồng mà vẫn được yêu thương.

Không phải một đứa trẻ không bao giờ mắc lỗi.

Mà là một đứa trẻ biết rằng khi mắc lỗi, nó có thể thành thật và sửa chữa.

Không phải một đứa trẻ luôn thành công.

Mà là một đứa trẻ không đánh mất giá trị bản thân chỉ vì thất bại.

Không phải một đứa trẻ sống đúng theo kế hoạch của cha mẹ.

Mà là một đứa trẻ có khả năng xây dựng một cuộc đời có ý nghĩa đối với chính nó.

Đó mới là những kỳ vọng đáng để giữ lại.

Và có lẽ trước khi một đứa trẻ chào đời, cha mẹ không cần phải biết chính xác con sẽ trở thành ai.

Thực ra, không ai biết được điều đó.

Điều cha mẹ cần biết là:

"Mình sẽ ở đây để đồng hành với con."

Khi con chưa biết đi, mình sẽ ở đó.

Khi con lần đầu tiên ngã, mình sẽ ở đó.

Khi con đi học, mình sẽ ở đó.

Khi con thất bại, mình sẽ ở đó.

Khi con bắt đầu có những bí mật đầu tiên, mình vẫn ở đó.

Khi con yêu lần đầu, mình vẫn ở đó.

Khi con chọn nghề nghiệp, mình vẫn ở đó.

Khi con rời khỏi nhà, mình vẫn ở đó.

Nhưng "ở đó" không có nghĩa là quyết định thay con.

Nó có nghĩa là con biết mình có một nơi an toàn để quay về.

Và đó có lẽ là một trong những điều quý giá nhất mà cha mẹ có thể trao cho một đứa trẻ.

Không phải một cuộc đời được lập trình sẵn.

Mà là một điểm tựa để con có thể tự bước đi.

Một ngày nào đó, đứa trẻ mà hôm nay bạn đang tưởng tượng trong đầu sẽ trở thành một con người hoàn toàn khác.

Nó có thể không giống những gì bạn từng nghĩ.

Và điều đó không nhất thiết là một thất bại.

Có thể đó chính là dấu hiệu cho thấy nó đang trở thành chính mình.

Vì vậy, trước khi đứa trẻ ra đời, hãy chuẩn bị phòng cho con.

Chuẩn bị những món đồ cần thiết.

Chuẩn bị tài chính.

Chuẩn bị kiến thức.

Nhưng quan trọng hơn, hãy chuẩn bị một điều khác.

Hãy chuẩn bị tâm thế để yêu một con người mà bạn chưa biết sẽ trở thành ai.

Đừng chỉ chuẩn bị để nuôi một đứa trẻ.

Hãy chuẩn bị để đồng hành cùng một con người.

Và hãy nhớ rằng:

Con không sinh ra để hoàn thành giấc mơ của cha mẹ.

Con cũng không sinh ra để sửa chữa những điều còn dang dở trong cuộc đời cha mẹ.

Con sinh ra với một cuộc đời của riêng mình.

Còn cha mẹ có một đặc ân rất lớn.

Đó là được chứng kiến cuộc đời ấy bắt đầu hình thành.

Được trao cho con những nền tảng đầu tiên.

Được bảo vệ khi con còn yếu.

Được hướng dẫn khi con chưa biết.

Được đặt giới hạn khi con cần.

Được lùi lại khi con đã có thể tự bước.

Và cuối cùng, được nhìn thấy một con người mà mình từng bế trên tay trở thành một người có thể tự đứng vững.

Đó mới là hành trình mà cha mẹ thực sự đang chuẩn bị bước vào.