BÀI 1: LÀM CHA MẸ THỰC SỰ CÓ NGHĨA LÀ GÌ?

Có một khoảnh khắc rất đặc biệt trong cuộc đời của nhiều người.

Đó là khi họ lần đầu tiên biết rằng mình sắp có một đứa con.

Có người vui mừng.

Có người bật khóc.

Có người lập tức nghĩ đến cái tên sẽ đặt cho con.

Có người bắt đầu tìm hiểu về sữa, tã, xe đẩy, trường học và đủ thứ đồ dùng mà trước đó họ chưa bao giờ quan tâm.

Nhưng cũng có một câu hỏi ít người dừng lại để hỏi.

Đó là:

Mình đã thực sự sẵn sàng để làm cha mẹ chưa?

Câu hỏi này không có nghĩa là bạn đã mua đủ đồ cho em bé hay chưa.

Cũng không có nghĩa là bạn đã đọc bao nhiêu cuốn sách về nuôi dạy trẻ.

Và càng không có nghĩa là bạn đã chuẩn bị được bao nhiêu tiền.

Bởi vì làm cha mẹ không đơn giản là học cách chăm sóc một cơ thể nhỏ bé.

Làm cha mẹ là bước vào một mối quan hệ có thể kéo dài hàng chục năm, thậm chí cả cuộc đời.

Một mối quan hệ trong đó, ở những năm đầu tiên, một con người hoàn toàn phụ thuộc vào bạn.

Nhưng rồi theo thời gian, chính con người ấy sẽ dần dần không còn cần bạn làm mọi việc nữa.

Đứa trẻ sẽ học cách tự ăn.

Tự mặc quần áo.

Tự đi học.

Tự kết bạn.

Tự suy nghĩ.

Tự lựa chọn.

Tự yêu.

Tự thất bại.

Tự kiếm tiền.

Và cuối cùng, tự quyết định mình muốn trở thành người như thế nào.

Vì vậy, nếu chỉ nhìn việc nuôi con như một quá trình khiến trẻ nghe lời, ngoan ngoãn và đạt được những điều cha mẹ mong muốn, chúng ta có thể đang bỏ qua mục tiêu quan trọng nhất của việc làm cha mẹ.

Mục tiêu cuối cùng không phải là khiến con mãi mãi cần đến mình.

Mà là giúp con có đủ năng lực để một ngày nào đó có thể tự đứng trên đôi chân của mình.

Nhưng để làm được điều đó, trước hết cha mẹ cần hiểu một điều rất căn bản.

Trẻ con không được sinh ra để hoàn thành cuộc đời của cha mẹ.

Một đứa trẻ không phải là cơ hội thứ hai để cha mẹ sống một cuộc đời khác.

Không phải là người sẽ thực hiện những ước mơ mà cha mẹ từng bỏ dở.

Không phải là chiếc bảng thành tích để cha mẹ chứng minh mình đã nuôi con giỏi đến mức nào.

Và cũng không phải là một dự án cần được tối ưu hóa từ ngày đầu tiên cho đến khi trưởng thành.

Đứa trẻ là một con người riêng biệt.

Có tính cách riêng.

Khả năng riêng.

Nỗi sợ riêng.

Sở thích riêng.

Nhịp phát triển riêng.

Và cuối cùng sẽ có một cuộc đời riêng.

Đây có lẽ là một trong những điều khó nhất mà một người làm cha mẹ phải học.

Bởi vì khi con còn nhỏ, chúng ta rất dễ có cảm giác rằng con thuộc về mình.

Con cần chúng ta.

Con gọi chúng ta khi đói.

Khóc khi đau.

Tìm chúng ta khi sợ.

Nắm tay chúng ta khi đi qua đường.

Và trong những năm đầu đời, gần như mọi quyết định quan trọng đều do người lớn đưa ra.

Điều đó khiến cha mẹ dễ quen với vai trò người quyết định.

Con ăn gì, chúng ta quyết định.

Con mặc gì, chúng ta quyết định.

Con đi đâu, chúng ta quyết định.

Con chơi với ai, chúng ta quyết định.

Con học gì, chúng ta quyết định.

Nhưng quá trình trưởng thành của một đứa trẻ thực chất là quá trình những quyết định ấy từng bước được chuyển giao.

Ngày hôm nay, bạn chọn quần áo cho con.

Một ngày nào đó, con sẽ tự chọn.

Ngày hôm nay, bạn đưa con đến trường.

Một ngày nào đó, con sẽ tự đi.

Ngày hôm nay, bạn nhắc con làm bài.

Một ngày nào đó, con phải tự chịu trách nhiệm với việc học của mình.

Ngày hôm nay, bạn giải quyết những cuộc tranh cãi của con.

Một ngày nào đó, con phải tự giải quyết những mối quan hệ của mình.

Và rồi sẽ đến một ngày con đứng trước những lựa chọn mà bạn không thể lựa chọn thay.

Bạn có thể đưa ra lời khuyên.

Có thể chia sẻ kinh nghiệm.

Có thể cảnh báo.

Có thể nói rằng mình lo lắng.

Nhưng cuối cùng, cuộc đời đó vẫn là của con.

Đó chính là lý do vì sao làm cha mẹ không chỉ là học cách chăm sóc một đứa trẻ.

Mà còn là học cách trao lại quyền quyết định cho đứa trẻ ấy, từng chút một, đúng thời điểm.

Vấn đề là rất nhiều cha mẹ chỉ học được vế đầu tiên.

Họ rất giỏi bảo vệ con.

Rất giỏi giải quyết vấn đề cho con.

Rất giỏi giúp con tránh thất bại.

Nhưng lại khó học cách để con tự làm những việc mà nó có thể làm.

Vì sao?

Bởi vì nhìn con gặp khó khăn rất khó chịu.

Khi con ngã, cha mẹ muốn đỡ.

Khi con khóc, cha mẹ muốn giải quyết ngay.

Khi con bị điểm kém, cha mẹ muốn tìm nguyên nhân.

Khi con bị bạn từ chối, cha mẹ muốn can thiệp.

Khi con lựa chọn sai, cha mẹ muốn lập tức sửa lại.

Tất cả những điều đó đều bắt nguồn từ tình yêu.

Nhưng tình yêu và sự giúp đỡ không phải lúc nào cũng đồng nghĩa với việc làm thay.

Hãy tưởng tượng một đứa trẻ đang học đi.

Nếu mỗi lần nó loạng choạng, người lớn lập tức bế nó lên và không cho nó tự đứng lại, nó sẽ khó có cơ hội luyện tập khả năng giữ thăng bằng.

Trẻ em cũng học cách sống theo cách tương tự.

Chúng cần có cơ hội thử.

Cần có cơ hội sai.

Cần có cơ hội thất vọng.

Cần có cơ hội tự sửa một phần những sai lầm của mình.

Điều này không có nghĩa là cha mẹ phải đứng ngoài và mặc kệ.

Ngược lại.

Cha mẹ vẫn cần ở đó.

Nhưng thay vì luôn làm thay, cha mẹ có thể trở thành một nơi an toàn để trẻ quay về sau khi thử sức với thế giới.

Đây là một sự khác biệt rất lớn.

Một kiểu cha mẹ nói:

"Để bố mẹ làm cho."

Một kiểu khác nói:

"Con thử làm trước đi. Nếu khó quá, bố mẹ sẽ giúp."

Hai câu nói đều xuất phát từ mong muốn giúp con.

Nhưng chúng tạo ra hai trải nghiệm rất khác nhau.

Câu thứ nhất truyền đi một thông điệp rằng:

"Con không làm được. Bố mẹ sẽ làm thay."

Câu thứ hai truyền đi một thông điệp khác:

"Con có thể thử. Nếu thất bại, vẫn có người ở bên cạnh."

Thông điệp thứ hai quan trọng hơn rất nhiều trong quá trình hình thành sự tự tin.

Bởi vì tự tin không phải là cảm giác rằng mình chắc chắn sẽ thành công.

Tự tin là biết rằng ngay cả khi mình chưa biết làm, mình vẫn có thể thử.

Và nếu thất bại, mình có thể học lại.

Đó là một trong những món quà lớn nhất cha mẹ có thể trao cho con.

Không phải một cuộc đời không có khó khăn.

Mà là khả năng đối diện với khó khăn.

Không phải đảm bảo con không bao giờ bị tổn thương.

Mà là giúp con dần dần có khả năng phục hồi sau những tổn thương phù hợp với lứa tuổi.

Không phải đảm bảo con luôn thắng.

Mà là giúp con hiểu rằng thua một lần không có nghĩa mình là người thất bại.

Không phải khiến con luôn vui vẻ.

Mà là giúp con học cách nhận biết và xử lý cả những cảm xúc khó chịu.

Đây là điểm mà việc nuôi dạy con trở nên sâu sắc hơn rất nhiều.

Bởi vì trẻ em không chỉ cần thức ăn.

Không chỉ cần quần áo.

Không chỉ cần trường học.

Không chỉ cần đồ chơi.

Chúng cần một môi trường trong đó chúng có thể dần dần hiểu:

Mình là ai?

Mình cảm thấy gì?

Mình có thể làm gì?

Mình cần chịu trách nhiệm về điều gì?

Mình có quyền gì?

Người khác có quyền gì?

Khi mình làm sai thì phải làm gì?

Khi người khác làm tổn thương mình thì phải làm gì?

Khi mình không biết thì có thể hỏi ai?

Và khi không còn cha mẹ ở bên, mình sẽ dựa vào điều gì để đưa ra quyết định?

Những câu hỏi này không thể được giải quyết trong một ngày.

Nó là công việc của nhiều năm.

Và đó cũng là lý do không có một công thức duy nhất để nuôi dạy tất cả trẻ em.

Một đứa trẻ hướng nội có thể cần cách tiếp cận khác với một đứa trẻ hướng ngoại.

Một đứa trẻ nhạy cảm có thể cần cách giao tiếp khác với một đứa trẻ phản ứng mạnh.

Một đứa trẻ phát triển nhanh ở lĩnh vực này nhưng chậm ở lĩnh vực khác cũng cần sự hỗ trợ khác.

Ngay cả cùng một đứa trẻ, cách cha mẹ đồng hành khi con ba tuổi cũng không thể giống cách họ đồng hành khi con mười ba tuổi.

Bởi vì trẻ thay đổi.

Và cha mẹ cũng phải thay đổi.

Một trong những sai lầm phổ biến nhất trong việc nuôi dạy con là sử dụng một phương pháp trong suốt nhiều năm mà không nhận ra rằng đứa trẻ đã lớn lên.

Khi con còn nhỏ, nói:

"Không được."

có thể là một cách đơn giản để bảo vệ con khỏi nguy hiểm.

Nhưng khi con mười sáu tuổi, chỉ nói:

"Không được vì bố mẹ bảo thế."

có thể không còn đủ để giúp con học cách đưa ra quyết định.

Khi trẻ lớn hơn, cha mẹ cần chuyển từ việc đưa ra mọi câu trả lời sang việc đặt những câu hỏi tốt.

Thay vì:

"Con phải làm thế này."

Có thể hỏi:

"Con nghĩ lựa chọn nào phù hợp hơn?"

Thay vì:

"Con sai rồi."

Có thể hỏi:

"Con nghĩ điều gì đã khiến chuyện này xảy ra?"

Thay vì:

"Đừng làm nữa."

Có thể hỏi:

"Nếu con tiếp tục thì hậu quả có thể là gì?"

Đó chính là quá trình chuyển giao khả năng suy nghĩ.

Nhưng trước khi có thể trao quyền cho con, cha mẹ cần xây dựng được một nền tảng khác.

Đó là cảm giác an toàn.

Một đứa trẻ cần biết rằng mình có thể quay về với cha mẹ khi gặp khó khăn.

Điều này không có nghĩa cha mẹ phải đồng ý với mọi hành động của con.

Một đứa trẻ có thể bị cha mẹ ngăn lại khi làm điều nguy hiểm.

Có thể bị đặt giới hạn khi đánh người khác.

Có thể phải chịu hậu quả khi vi phạm quy tắc.

Nhưng đồng thời, đứa trẻ vẫn cần biết:

"Mình có thể nói sự thật."

"Mình có thể nói rằng mình sợ."

"Mình có thể thừa nhận rằng mình đã làm sai."

"Mình có thể hỏi."

"Mình có thể tìm sự giúp đỡ."

Đây là một khác biệt rất quan trọng giữa kỷ luật và sự đe dọa.

Kỷ luật tốt không nhằm khiến trẻ sợ cha mẹ.

Nó giúp trẻ hiểu giới hạn, hậu quả và trách nhiệm.

Một đứa trẻ chỉ làm điều đúng vì sợ bị đánh hoặc bị mắng có thể vẫn cư xử đúng khi cha mẹ đang nhìn.

Nhưng khi cha mẹ không còn ở đó thì sao?

Mục tiêu lâu dài phải là để đứa trẻ dần dần có khả năng tự lựa chọn điều đúng ngay cả khi không có người lớn giám sát.

Đó mới là sự trưởng thành.

Hãy thử hình dung hai đứa trẻ cùng đứng trước một tình huống.

Một đứa nghĩ:

"Nếu làm việc này, bố mẹ sẽ biết."

Đứa còn lại nghĩ:

"Nếu làm việc này, nó không phù hợp với điều mình tin là đúng."

Hai đứa trẻ có thể hành động giống nhau trong ngày hôm nay.

Nhưng nền tảng bên trong của chúng rất khác nhau.

Một đứa phụ thuộc vào sự giám sát.

Một đứa đang bắt đầu hình thành nguyên tắc bên trong.

Việc nuôi dạy con tốt vì vậy không chỉ tạo ra hành vi đúng trong hiện tại.

Nó từng bước xây dựng năng lực tự điều chỉnh cho tương lai.

Nhưng trong thực tế, cha mẹ rất dễ bị cuốn vào những thứ có thể nhìn thấy.

Điểm số có thể nhìn thấy.

Huy chương có thể nhìn thấy.

Giải thưởng có thể nhìn thấy.

Một đứa trẻ ngoan ngoãn trước mặt người khác có thể nhìn thấy.

Nhưng những thứ quan trọng hơn đôi khi lại rất khó nhìn thấy.

Một đứa trẻ biết xin lỗi khi làm sai.

Một đứa trẻ dám nói rằng mình đang buồn.

Một đứa trẻ biết từ chối khi bị ép làm điều mình không muốn.

Một đứa trẻ biết giúp đỡ người khác mà không cần được khen.

Một đứa trẻ có thể thất bại mà không kết luận rằng mình vô dụng.

Một đứa trẻ biết tự làm việc của mình mà không cần người lớn nhắc từng bước.

Những điều đó khó đo lường hơn.

Nhưng chúng lại là nền tảng của một người trưởng thành.

Vì thế, đôi khi cha mẹ cần tự hỏi:

Mình đang cố gắng nuôi một đứa trẻ thật ngoan hay đang giúp một con người hình thành năng lực sống?

Hai mục tiêu này không phải lúc nào cũng giống nhau.

Một đứa trẻ thật ngoan có thể rất dễ quản lý.

Nhưng một người trưởng thành khỏe mạnh về tâm lý cần nhiều hơn việc biết nghe lời.

Họ cần biết suy nghĩ.

Biết đặt câu hỏi.

Biết chịu trách nhiệm.

Biết tôn trọng người khác.

Biết bảo vệ ranh giới của mình.

Biết thừa nhận sai lầm.

Biết sửa chữa.

Biết yêu thương.

Và biết đưa ra lựa chọn ngay cả khi không có ai đứng bên cạnh chỉ dẫn.

Đó là lý do tại sao câu hỏi:

"Làm thế nào để con nghe lời?"

đôi khi nên được thay bằng một câu hỏi khác:

"Làm thế nào để con hiểu?"

Và sau đó là:

"Làm thế nào để con có thể tự lựa chọn?"

Đây không phải là quá trình dễ dàng.

Bởi vì cha mẹ cũng là con người.

Cha mẹ có những nỗi sợ riêng.

Có những trải nghiệm tuổi thơ riêng.

Có những điều từng thiếu thốn.

Có những ước mơ chưa thực hiện được.

Có những tổn thương chưa được giải quyết.

Và đôi khi, chúng ta vô thức mang tất cả những thứ đó vào cách nuôi con.

Một người từng rất thiếu thốn có thể quá lo lắng về tiền bạc và thành tích của con.

Một người từng bị cha mẹ kiểm soát quá chặt có thể quyết tâm để con hoàn toàn tự do.

Một người từng thất bại có thể cố gắng bảo vệ con khỏi mọi thất bại.

Một người từng bị so sánh có thể rất nhạy cảm khi con không đạt thành tích.

Điều này không khiến họ trở thành những người cha mẹ xấu.

Nó chỉ cho thấy rằng làm cha mẹ cũng là một hành trình hiểu chính mình.

Đôi khi khi chúng ta tức giận với con, điều cần hỏi không chỉ là:

"Tại sao con lại làm như vậy?"

Mà còn là:

"Tại sao việc này lại khiến mình phản ứng mạnh đến thế?"

Có thể vấn đề nằm ở hành vi của trẻ.

Nhưng cũng có thể hành vi đó chạm vào một nỗi sợ rất sâu bên trong người lớn.

Nếu cha mẹ hiểu được điều này, họ có cơ hội lựa chọn phản ứng thay vì chỉ phản ứng theo bản năng.

Ví dụ, một đứa trẻ mang về một bài kiểm tra điểm thấp.

Phản ứng đầu tiên có thể là:

"Sao con học hành kiểu gì vậy?"

Nhưng nếu dừng lại một chút, cha mẹ có thể hỏi:

"Con thấy bài này thế nào?"

"Phần nào con thấy khó?"

"Con nghĩ lần sau mình có thể làm gì khác?"

Chỉ một vài câu hỏi khác đi có thể thay đổi hoàn toàn bầu không khí trong gia đình.

Trẻ không còn chỉ nghe thấy sự thất vọng.

Nó bắt đầu học cách phân tích vấn đề.

Và đó mới là điều chúng ta muốn xây dựng.

Một đứa trẻ không cần cha mẹ giải quyết mọi vấn đề.

Nó cần biết rằng khi gặp vấn đề, mình có thể cùng cha mẹ tìm cách giải quyết.

Đó là sự khác biệt giữa việc nuôi dưỡng sự phụ thuộc và nuôi dưỡng năng lực.

Tất nhiên, không phải lúc nào cha mẹ cũng phải bình tĩnh.

Không ai có thể làm cha mẹ hoàn hảo.

Sẽ có những ngày bạn mệt.

Có những ngày bạn mất kiên nhẫn.

Có những lúc bạn nói một câu mà sau đó ước gì mình không nói.

Điều quan trọng không phải là không bao giờ mắc sai lầm.

Điều quan trọng là biết sửa chữa.

Cha mẹ có thể nói:

"Lúc nãy bố đã quá tức giận và nói với con bằng giọng không phù hợp. Bố xin lỗi."

Một câu như vậy không làm cha mẹ mất đi quyền uy.

Ngược lại, nó dạy trẻ một bài học rất quan trọng:

Người lớn cũng có thể sai.

Và khi sai, chúng ta có thể chịu trách nhiệm.

Đó là một bài học mà trẻ có thể mang theo suốt đời.

Bởi vì một trong những điều đẹp nhất mà cha mẹ có thể dạy con không phải bằng lời nói, mà bằng chính cách mình sống.

Nếu cha mẹ muốn con biết tôn trọng người khác, hãy cho con thấy sự tôn trọng.

Nếu muốn con biết xin lỗi, hãy cho con thấy người lớn cũng biết xin lỗi.

Nếu muốn con biết kiểm soát cảm xúc, hãy cho con thấy người lớn đang cố gắng kiểm soát cảm xúc của mình.

Nếu muốn con biết chịu trách nhiệm, hãy để con nhìn thấy cha mẹ chịu trách nhiệm với những lựa chọn của chính mình.

Trẻ học từ những điều cha mẹ làm nhiều hơn những gì cha mẹ nói.

Và có lẽ đó là lý do câu hỏi "Làm cha mẹ thực sự có nghĩa là gì?" không thể có một câu trả lời đơn giản.

Làm cha mẹ là chăm sóc.

Là bảo vệ.

Là đặt giới hạn.

Là dạy dỗ.

Là lắng nghe.

Là sửa chữa.

Là chấp nhận rằng mình không hoàn hảo.

Là học cùng con.

Là biết khi nào cần đưa tay ra.

Và cũng là biết khi nào nên lùi lại một bước.

Trong những năm đầu đời, cha mẹ có thể là đôi tay của con.

Sau đó, cha mẹ trở thành người dạy con cách sử dụng đôi tay ấy.

Rồi đến một ngày, cha mẹ trở thành người đứng bên cạnh khi con tự bước đi.

Và cuối cùng, có thể cha mẹ chỉ còn là người mà con gọi điện khi muốn kể một chuyện vui, hỏi một câu hỏi khó hoặc đơn giản là muốn nghe giọng của gia đình.

Đó không phải là mất đi vai trò của cha mẹ.

Đó là thành quả của quá trình nuôi dạy.

Một đứa trẻ trưởng thành không phải là đứa trẻ không còn cần tình yêu của cha mẹ.

Mà là một con người có thể sống cuộc đời của mình mà không cần cha mẹ quyết định thay.

Và có lẽ đây chính là mục tiêu sâu xa nhất của hành trình mà chúng ta sẽ cùng nhau đi qua trong toàn bộ chuỗi podcast này.

Từ một em bé cần được bế lên khi khóc.

Đến một đứa trẻ học cách nói ra cảm xúc.

Đến một học sinh học cách đối diện với thất bại.

Đến một thiếu niên bắt đầu tìm kiếm bản sắc riêng.

Đến một người trẻ học cách lựa chọn nghề nghiệp, tình yêu và cuộc sống.

Và cuối cùng là một người trưởng thành có thể tự đứng trên đôi chân của mình.

Trong suốt hành trình ấy, có một điều sẽ không thay đổi.

Đứa trẻ cần biết rằng nó được yêu thương.

Nhưng tình yêu không có nghĩa là làm mọi thứ thay cho con.

Tình yêu cũng không có nghĩa là loại bỏ mọi khó khăn khỏi cuộc đời con.

Đôi khi yêu một đứa trẻ là giúp nó an toàn.

Đôi khi là nói "không".

Đôi khi là để nó tự thử.

Đôi khi là để nó trải qua một thất bại phù hợp với lứa tuổi.

Đôi khi là lắng nghe mà không lập tức đưa ra lời giải.

Và đôi khi, tình yêu lớn nhất lại là chấp nhận rằng con mình rồi sẽ có một cuộc đời mà mình không thể sống thay.

Cha mẹ có thể cho con một điểm xuất phát.

Có thể trao cho con những giá trị.

Có thể dạy con cách nhìn thế giới.

Có thể cho con một nơi an toàn để quay về.

Nhưng cuối cùng, con vẫn phải tự bước đi.

Và nếu một ngày nào đó, bạn nhìn thấy đứa con của mình đứng trước cuộc đời, tự tin đưa ra quyết định, biết chịu trách nhiệm, biết yêu thương, biết bảo vệ bản thân và tôn trọng người khác, thì khi ấy bạn sẽ hiểu rằng công việc của mình chưa bao giờ là tạo ra một đứa trẻ hoàn hảo.

Công việc của mình là giúp một con người trưởng thành.

Và hành trình ấy bắt đầu từ ngày đầu tiên chúng ta nhận ra rằng:

Đứa trẻ này không thuộc về chúng ta.

Nó đến với chúng ta.

Và trong một khoảng thời gian rất dài, chúng ta có đặc ân được đồng hành cùng nó trên con đường trở thành chính nó.

Đó mới là ý nghĩa sâu xa của việc làm cha mẹ.