BÀI 22: ĐỒ CHƠI VÀ KÍCH THÍCH GIÁC QUAN

Có một thời điểm mà rất nhiều cha mẹ bắt đầu tự hỏi:

"Con mình có cần đồ chơi không?"

Rồi câu hỏi nhanh chóng biến thành:

"Nên mua đồ chơi gì?"

"Đồ chơi nào giúp con thông minh hơn?"

"Đồ chơi phát triển trí não có thật sự hiệu quả không?"

"Có nên mua đồ chơi nhiều màu sắc?"

"Có nên cho con nghe nhạc?"

"Có nên mua thảm phát triển giác quan?"

"Có nên mua những món đồ chơi có đèn, có tiếng động, có nút bấm?"

Và rồi, khi nhìn vào những quảng cáo dành cho trẻ nhỏ, cha mẹ rất dễ có cảm giác rằng nếu mình không mua đủ đồ chơi cho con, có thể con sẽ bỏ lỡ một giai đoạn phát triển quan trọng.

Nhưng hãy thử dừng lại một chút.

Hãy nhìn một em bé nằm trên sàn.

Trước mặt em bé không có một món đồ chơi đặc biệt nào.

Chỉ có một chiếc khăn.

Một lúc sau, em bé nhìn chiếc khăn.

Đưa tay.

Chạm.

Nắm.

Kéo.

Đưa lên miệng.

Làm rơi.

Nhìn xuống.

Rồi lại đưa tay lấy.

Một người lớn có thể nhìn cảnh đó và nghĩ:

"Chỉ là một cái khăn thôi mà."

Nhưng đối với em bé, chiếc khăn đó có thể chứa rất nhiều thông tin.

Nó có kết cấu.

Có trọng lượng.

Có mùi.

Có hình dạng.

Nó thay đổi khi bị kéo.

Nó rơi xuống khi buông tay.

Nó tạo cảm giác khác nhau khi chạm vào da.

Và quan trọng hơn, hành động của em bé có thể làm cho chiếc khăn thay đổi.

Đó chính là khám phá.

Vì vậy, khi nói về đồ chơi và kích thích giác quan, điều quan trọng nhất không phải là hỏi:

"Đồ chơi nào tốt nhất?"

Mà nên hỏi:

"Trẻ đang được khám phá điều gì?"

"Trẻ có chủ động tương tác không?"

"Trẻ có an toàn không?"

"Trẻ có đủ thời gian để xử lý những gì mình đang trải nghiệm không?"

Và:

"Chúng ta có đang cho trẻ quá nhiều thứ cùng một lúc không?"

Bởi một em bé không cần một thế giới càng lúc càng nhiều âm thanh, ánh sáng và chuyển động.

Em bé cần một thế giới đủ an toàn, đủ phong phú và đủ đơn giản để có thể từ từ khám phá.

Hãy bắt đầu với khái niệm "giác quan".

Người lớn thường nghĩ đến năm giác quan quen thuộc:

Nhìn.

Nghe.

Ngửi.

Nếm.

Chạm.

Nhưng đối với trẻ nhỏ, trải nghiệm cơ thể còn liên quan đến nhiều hệ thống khác, trong đó có cảm nhận về chuyển động và vị trí cơ thể.

Ngay từ những ngày đầu đời, trẻ đã nhận thông tin từ cơ thể và môi trường xung quanh.

Ánh sáng đi vào mắt.

Âm thanh đến tai.

Da cảm nhận sự tiếp xúc.

Miệng cảm nhận thức ăn.

Mũi nhận mùi.

Cơ thể cảm nhận chuyển động.

Tất cả những tín hiệu đó được não tiếp nhận và xử lý.

Nhưng điều quan trọng là:

Não của trẻ không chỉ "nhận" thông tin.

Nó đang học cách tổ chức thông tin.

Một âm thanh xuất hiện.

Trẻ quay đầu.

Một khuôn mặt xuất hiện.

Trẻ nhìn.

Một vật được đưa vào tay.

Trẻ nắm.

Một vật rơi xuống.

Trẻ nhìn theo.

Những trải nghiệm lặp đi lặp lại giúp trẻ dần nhận ra các mối liên hệ.

Nếu con lắc một món đồ và nó phát ra tiếng.

Con lắc lần nữa.

Tiếng lại xuất hiện.

Con bắt đầu nhận ra:

"Hành động của mình có thể tạo ra âm thanh."

Đó là một bước rất nhỏ.

Nhưng nó liên quan đến việc hiểu quan hệ giữa hành động và kết quả.

Sau này, nguyên tắc ấy sẽ trở nên phức tạp hơn.

Con bấm công tắc.

Đèn sáng.

Con mở vòi.

Nước chảy.

Con đẩy cửa.

Cửa mở.

Con gọi.

Có người trả lời.

Con hỏi.

Có người đáp.

Rất nhiều thứ mà chúng ta gọi là học tập bắt đầu từ những mối liên hệ đơn giản như vậy.

Và đồ chơi có thể tạo cơ hội cho trẻ khám phá những mối liên hệ đó.

Nhưng đồ chơi không phải là nguồn duy nhất.

Thế giới thật cũng đầy những cơ hội như vậy.

Một chiếc cốc có thể tạo âm thanh khi đặt xuống.

Một chiếc thìa có thể tạo âm thanh khi chạm vào mặt bàn.

Một quả bóng có thể lăn.

Một chiếc hộp có thể chứa đồ.

Một mảnh vải có thể được kéo.

Một chiếc lá có thể chuyển động trong gió.

Một cánh cửa có thể mở và đóng.

Một chiếc chăn có thể có kết cấu khác với quần áo.

Tất nhiên, không phải mọi đồ vật trong nhà đều an toàn cho trẻ.

Trẻ nhỏ có thể cho đồ vào miệng.

Những vật nhỏ có nguy cơ gây hóc.

Một số vật có dây dài.

Một số vật có cạnh sắc.

Một số đồ vật có thể chứa pin cúc áo hoặc những bộ phận nhỏ nguy hiểm.

Vì vậy, nguyên tắc đầu tiên không phải là:

"Đồ vật này có giúp phát triển trí não không?"

Mà là:

"Đồ vật này có an toàn với trẻ không?"

Đây là điểm cha mẹ cần đặc biệt chú ý.

Một món đồ chơi có thể rất đẹp, rất đắt, rất nhiều chức năng, nhưng nếu không phù hợp với độ tuổi hoặc có những bộ phận nguy hiểm thì giá trị giáo dục không còn là điều quan trọng nhất.

An toàn luôn đứng trước kích thích.

Sau khi đã đảm bảo an toàn, chúng ta mới nói đến việc trẻ có thể khám phá món đồ như thế nào.

Một món đồ chơi tốt không nhất thiết phải có hàng chục chức năng.

Thậm chí đôi khi một món đồ chơi quá nhiều chức năng lại khiến trẻ chỉ ngồi nhìn.

Nó tự phát sáng.

Tự phát nhạc.

Tự chuyển động.

Tự nói.

Tự thay đổi hình ảnh.

Trẻ chỉ cần ngồi đó.

Trong khi một món đồ rất đơn giản lại buộc trẻ phải hành động.

Lắc.

Kéo.

Đẩy.

Nắm.

Thả.

Xếp.

Mở.

Đóng.

Một chiếc hộp đơn giản có thể khiến trẻ tự hỏi:

"Cái gì ở trong này?"

Một quả bóng có thể khiến trẻ bò theo.

Một cuốn sách có hình ảnh có thể khiến trẻ nhìn, chạm và nghe người lớn nói.

Một món đồ đơn giản có thể tạo ra nhiều cách chơi khác nhau.

Đó là lý do cha mẹ không cần phải đánh giá đồ chơi chỉ bằng số lượng tính năng.

Hãy nhìn vào mức độ chủ động mà nó cho phép trẻ có.

Có một sự khác biệt giữa:

"Đồ chơi làm mọi thứ cho trẻ."

và:

"Đồ chơi tạo cơ hội để trẻ làm."

Đối với một đứa trẻ đang phát triển, cơ hội thứ hai thường có nhiều giá trị hơn.

Bởi trẻ không chỉ cần được kích thích.

Trẻ cần được hành động.

Và sau hành động là phản hồi.

Trẻ lắc.

Đồ vật kêu.

Trẻ lại lắc.

Đồ vật lại kêu.

Trẻ đẩy.

Đồ vật di chuyển.

Trẻ bò theo.

Trẻ với.

Trẻ chạm.

Trẻ nhìn.

Mỗi chuỗi như vậy là một cuộc thử nghiệm nhỏ.

Không có bảng điểm.

Không có đáp án đúng.

Nhưng có khám phá.

Đây chính là cách trẻ học rất nhiều điều trong những năm đầu đời.

Và điều đó đưa chúng ta đến một hiểu lầm khác:

"Muốn con phát triển tốt thì phải kích thích càng nhiều càng tốt."

Không.

Nhiều hơn không phải lúc nào cũng tốt hơn.

Đối với trẻ nhỏ, quá nhiều âm thanh, ánh sáng, chuyển động và sự tương tác cùng lúc có thể khiến trẻ khó chịu hoặc quá tải.

Hãy tưởng tượng bạn bước vào một căn phòng.

Mười chiếc đèn cùng nhấp nháy.

Năm loại âm thanh cùng phát.

Mọi người nói chuyện cùng lúc.

Một chiếc màn hình liên tục thay đổi hình ảnh.

Có người liên tục chạm vào bạn.

Có người liên tục gọi tên bạn.

Bạn sẽ cảm thấy thế nào?

Có thể rất khó chịu.

Đối với trẻ nhỏ cũng vậy.

Tất nhiên, trẻ chưa thể nói:

"Con đang bị quá tải."

Trẻ có thể chỉ quay mặt đi.

Nhắm mắt.

Quấy khóc.

Trở nên cáu kỉnh.

Cố gắng tránh nhìn.

Cử động nhiều.

Hoặc đột nhiên mất hứng thú.

Cha mẹ có thể hiểu những tín hiệu đó như:

"Con chán."

"Con không thích đồ chơi này."

"Con cần thêm thứ gì đó."

Và rồi tiếp tục đưa thêm đồ chơi.

Thêm âm thanh.

Thêm ánh sáng.

Thêm tương tác.

Trong khi điều trẻ thực sự cần có thể là:

"Cho con nghỉ một chút."

Đây là một kỹ năng rất quan trọng của cha mẹ:

Biết khi nào nên thêm kích thích và khi nào nên giảm kích thích.

Không phải lúc nào trẻ quay mặt đi cũng có nghĩa là trẻ không thích cha mẹ.

Có thể trẻ mệt.

Có thể trẻ cần nghỉ.

Có thể ánh sáng quá mạnh.

Có thể âm thanh quá nhiều.

Có thể trẻ chỉ muốn quan sát một mình.

Vì vậy, cha mẹ cần học cách đọc tín hiệu.

Đây là một chủ đề chúng ta đã nói đến từ những bài đầu tiên.

Trẻ chưa thể nói:

"Con cần nghỉ."

Nhưng trẻ có thể thể hiện điều đó bằng cơ thể.

Trẻ chưa thể nói:

"Âm thanh này làm con khó chịu."

Nhưng trẻ có thể quay mặt đi.

Trẻ chưa thể nói:

"Con đang muốn tự khám phá."

Nhưng trẻ có thể cố với lấy một món đồ.

Vì vậy, khi chọn đồ chơi, cha mẹ không chỉ nhìn vào món đồ.

Hãy nhìn vào trẻ.

Đây là một thay đổi rất quan trọng trong cách nuôi dạy.

Thay vì hỏi:

"Đồ chơi này tốt không?"

Hãy hỏi:

"Con tôi đang phản ứng thế nào với nó?"

Một món đồ chơi có thể rất phù hợp với trẻ này nhưng không hấp dẫn trẻ khác.

Một đứa trẻ thích âm thanh.

Một đứa trẻ thích chuyển động.

Một đứa trẻ thích nhìn.

Một đứa trẻ thích cầm nắm.

Một đứa trẻ có thể thích sách.

Một đứa trẻ có thể thích bóng.

Những khác biệt đó không nhất thiết là vấn đề.

Đó có thể là một phần của khí chất và sở thích đang hình thành.

Cha mẹ không cần ép mọi trẻ chơi cùng một cách.

Bây giờ hãy nói về màu sắc.

Quảng cáo đồ chơi thường nhấn mạnh màu sắc rất mạnh.

Đỏ.

Xanh.

Vàng.

Cam.

Đủ loại hình ảnh.

Nhưng cha mẹ không cần nghĩ rằng một món đồ chơi càng nhiều màu thì càng tốt.

Trẻ cần cơ hội nhìn và phân biệt các đặc điểm của môi trường.

Một vật có hình dạng rõ ràng.

Một vật chuyển động chậm.

Một vật có độ tương phản phù hợp.

Một khuôn mặt người.

Những thứ đơn giản cũng có thể đủ để thu hút sự chú ý.

Không cần biến phòng của trẻ thành một bảng màu liên tục thay đổi.

Một môi trường đơn giản đôi khi giúp trẻ tập trung vào một thứ tốt hơn.

Điều này đặc biệt quan trọng với trẻ sơ sinh.

Trẻ chưa cần hàng chục món đồ đặt xung quanh.

Một vài món đồ phù hợp có thể đủ.

Đặt một món đồ trước mặt.

Cho trẻ thời gian.

Quan sát.

Khi trẻ mất hứng thú, có thể đổi.

Không cần đổi mỗi vài giây.

Bởi nếu cha mẹ liên tục đổi đồ vật, trẻ có thể không có đủ thời gian để khám phá một thứ.

Hãy thử tưởng tượng một đứa trẻ đang nhìn một chiếc lục lạc.

Nó nhìn.

Cha mẹ thấy trẻ nhìn lâu.

Cha mẹ nghĩ:

"Chắc con chán."

Lập tức lấy một quả bóng.

Rồi một con thú.

Rồi một cuốn sách.

Rồi một món đồ khác.

Trẻ chưa kịp tìm hiểu món đầu tiên đã bị chuyển sang thứ khác.

Đôi khi, điều cha mẹ gọi là "kích thích" lại trở thành sự gián đoạn.

Trẻ cần thời gian.

Một vật.

Một hành động.

Một kết quả.

Rồi lặp lại.

Đó là cách trẻ khám phá sâu hơn.

Và điều này dẫn đến một khái niệm quan trọng:

"Chơi mở."

Tức là đồ vật không có một cách sử dụng duy nhất.

Một chiếc hộp có thể để đồ vào.

Lấy đồ ra.

Đập xuống.

Lăn.

Đội lên đầu khi lớn hơn.

Một chiếc khăn có thể kéo.

Che mặt.

Chạm vào.

Một quả bóng có thể lăn.

Ném.

Đẩy.

Đuổi theo.

Những đồ vật như vậy cho trẻ nhiều khả năng khám phá.

Cha mẹ không cần liên tục hướng dẫn:

"Con phải chơi thế này."

"Con phải làm như thế kia."

Hãy thử quan sát trước.

Nếu cách chơi của trẻ an toàn, có thể để trẻ tự khám phá.

Đây là cách chúng ta nuôi dưỡng tính chủ động.

Một đứa trẻ không chỉ học bằng cách làm theo.

Nó cũng học bằng cách thử.

Sai.

Thử lại.

Phát hiện.

Thay đổi.

Đó chính là tư duy khám phá.

Và tư duy ấy sẽ trở nên cực kỳ quan trọng khi trẻ lớn.

Một đứa trẻ học toán không chỉ cần nhớ công thức.

Nó cần biết thử.

Một đứa trẻ học khoa học không chỉ cần thuộc kiến thức.

Nó cần biết đặt câu hỏi.

Một người trưởng thành giải quyết vấn đề không chỉ cần biết câu trả lời có sẵn.

Họ cần biết tìm cách.

Tất cả bắt đầu từ những trải nghiệm rất nhỏ:

"Con thử xem chuyện gì xảy ra nếu con làm như vậy."

Đồ chơi có thể tạo ra những cơ hội ấy.

Nhưng cuộc sống thật cũng vậy.

Một chiếc cốc.

Một cái hộp.

Một cái thìa.

Một quả bóng.

Một quyển sách.

Một chiếc khăn.

Một chậu nước với sự giám sát phù hợp.

Thế giới xung quanh trẻ đã có rất nhiều thứ để khám phá.

Điều cha mẹ cần làm là tạo ra môi trường đủ an toàn.

Sau đó cho trẻ thời gian.

Không cần lúc nào cũng đứng cạnh và chỉ đạo.

Có những lúc cha mẹ chỉ cần ngồi gần.

Quan sát.

Nếu trẻ cần giúp, giúp.

Nếu trẻ đang say mê khám phá, đừng vội can thiệp.

Nếu trẻ có dấu hiệu mệt, giảm kích thích.

Đó là một cách rất tự nhiên để nuôi dưỡng khả năng tự khám phá.

Một câu hỏi khác thường xuất hiện là:

"Có nên cho trẻ nghe nhạc từ nhỏ không?"

Âm nhạc có thể là một phần dễ chịu trong cuộc sống của gia đình.

Cha mẹ có thể hát.

Có thể mở nhạc với âm lượng phù hợp.

Có thể vỗ tay.

Có thể đung đưa nhẹ nhàng theo nhịp.

Nhưng không cần biến âm nhạc thành một chương trình huấn luyện.

Trẻ không cần nghe nhạc suốt ngày để "phát triển trí thông minh".

Hãy coi âm nhạc trước hết là một trải nghiệm.

Một cách tương tác.

Một cách tạo niềm vui.

Một cách giúp cha mẹ và trẻ cùng chú ý đến một thứ.

Cha hát.

Trẻ nghe.

Trẻ cử động.

Cha cười.

Trẻ cười.

Đó lại là tương tác.

Và như chúng ta đã nói trong bài trước, điều quan trọng thường không phải chỉ là nội dung.

Mà là mối quan hệ diễn ra xung quanh nội dung đó.

Một bài hát được mẹ hát bằng giọng quen thuộc có thể có ý nghĩa rất khác với một đoạn âm thanh được bật tự động trong phòng.

Một câu chuyện được bố đọc khi ôm con có thể có giá trị rất khác với việc để một thiết bị tự đọc truyện.

Không phải vì thiết bị luôn xấu.

Mà vì con người mang đến sự đáp lại.

Mang đến ánh mắt.

Biểu cảm.

Cảm xúc.

Sự điều chỉnh.

Sự chờ đợi.

Đó là những thứ trẻ cần.

Bây giờ hãy nói về một loại "đồ chơi" đặc biệt mà cha mẹ thường bỏ qua.

Đó là cơ thể của chính trẻ.

Bàn tay.

Bàn chân.

Ngón tay.

Đôi môi.

Lưỡi.

Giọng nói.

Trẻ có thể nhìn bàn tay mình.

Đưa tay lên.

Nắm.

Mở.

Chạm vào mặt.

Đưa tay về phía đồ vật.

Đó là một quá trình khám phá cơ thể.

Cha mẹ không cần lúc nào cũng phải đưa đồ vật vào tay trẻ.

Có những lúc chỉ cần để trẻ nằm ở một không gian an toàn và quan sát cơ thể mình.

Đặc biệt, khi trẻ thức và được người lớn giám sát, những khoảng thời gian vận động tự do phù hợp với độ tuổi có thể giúp trẻ có cơ hội luyện tập các kỹ năng vận động.

Với trẻ sơ sinh, nằm sấp khi thức và có người lớn giám sát là một hoạt động thường được khuyến khích để hỗ trợ phát triển vận động. Nhưng điều này cần được phân biệt rõ với tư thế ngủ: trẻ sơ sinh vẫn nên được đặt nằm ngửa khi ngủ trên bề mặt phẳng, chắc chắn và phù hợp với giấc ngủ an toàn.

Đây là một ví dụ rất rõ về việc:

Cùng một tư thế.

Nhưng hoàn cảnh khác nhau.

Thì nguyên tắc an toàn cũng khác nhau.

Khi trẻ thức:

Có thể khuyến khích vận động và khám phá phù hợp.

Khi trẻ ngủ:

An toàn giấc ngủ phải được ưu tiên.

Cha mẹ không nên để một chiếc gối, chăn mềm hoặc đồ chơi trong khu vực ngủ chỉ vì nghĩ rằng chúng có thể kích thích giác quan.

Khu vực ngủ của trẻ cần được giữ đơn giản và an toàn.

Và điều này đưa chúng ta đến một vấn đề rất hiện đại:

Đồ chơi điện tử.

Ngày càng có nhiều đồ chơi có màn hình.

Có đèn.

Có loa.

Có kết nối điện thoại.

Có ứng dụng.

Có khả năng ghi âm.

Có khả năng tự động phát nội dung.

Một số có thể hữu ích trong những hoàn cảnh nhất định.

Nhưng cha mẹ không nên nhầm lẫn giữa "nhiều tính năng" và "nhiều cơ hội phát triển".

Một món đồ chơi có thể phát mười loại âm thanh nhưng không nhất thiết tạo ra nhiều cơ hội học hơn một món đồ mà trẻ phải tự lắc.

Một màn hình có thể hiển thị hàng trăm hình ảnh nhưng không nhất thiết có giá trị hơn một cuốn sách mà cha mẹ cùng xem với trẻ.

Một món đồ tự động nói:

"Xin chào!"

không nhất thiết có giá trị hơn việc bố nói:

"Chào con."

bởi bố có thể nhìn vào mắt con.

Có thể dừng.

Có thể cười.

Có thể thay đổi giọng.

Có thể phản ứng với chính phản ứng của con.

Đó là sự khác biệt giữa nội dung và tương tác.

Trẻ không chỉ cần thông tin.

Trẻ cần mối quan hệ trong đó thông tin xuất hiện.

Đây cũng là lý do cha mẹ không nên quá lo lắng nếu nhà mình không có điều kiện mua nhiều đồ chơi.

Một gia đình ít đồ chơi không có nghĩa là trẻ ít cơ hội phát triển.

Nếu trẻ có người nói chuyện.

Có người chơi.

Có cơ hội vận động.

Có cơ hội khám phá.

Có môi trường an toàn.

Có sách.

Có đồ vật phù hợp.

Có những trải nghiệm đời thường.

Thì đã có rất nhiều thứ để học.

Ngược lại, một căn phòng đầy đồ chơi cũng không tự động tạo ra một môi trường phát triển tốt nếu trẻ bị bỏ mặc hoặc luôn bị kích thích quá mức.

Đây là một điều cha mẹ cần nghe thật rõ:

Số lượng đồ chơi không phải thước đo chất lượng nuôi dạy.

Và giá tiền của đồ chơi cũng không phải thước đo tình yêu.

Có những cha mẹ mua rất nhiều đồ vì sợ con thiếu.

Nhưng rồi chính họ lại mệt mỏi vì phải dọn dẹp.

Trẻ cũng không biết chơi gì.

Một đống đồ vật nằm khắp nơi.

Mỗi món chỉ được chú ý vài phút.

Cha mẹ lại mua thêm.

Rồi lại lo rằng:

"Con mình có đang được kích thích đủ không?"

Có thể vấn đề không phải là thiếu.

Mà là quá nhiều.

Đôi khi, cất bớt đồ chơi lại giúp trẻ tập trung hơn.

Cha mẹ có thể luân phiên một số món.

Không cần đưa tất cả ra cùng lúc.

Khi trẻ lớn hơn, có thể quan sát xem trẻ quay lại với món nào.

Món nào trẻ bỏ qua.

Món nào tạo ra nhiều cách chơi.

Món nào chỉ khiến trẻ ngồi nhìn.

Từ đó, cha mẹ không cần mua theo quảng cáo.

Có thể chọn theo nhu cầu thật của trẻ.

Nhưng một lần nữa, không cần biến chuyện này thành một hệ thống quản lý phức tạp.

Nuôi trẻ không phải dự án tối ưu hóa.

Đó là một mối quan hệ.

Và một trong những điều quan trọng nhất trong mối quan hệ ấy là cha mẹ biết khi nào nên tham gia và khi nào nên lùi lại.

Hãy tưởng tượng trẻ đang cầm một quả bóng.

Trẻ nhìn.

Lăn.

Bóng đi xa.

Trẻ nhìn theo.

Trẻ cố với.

Cha muốn giúp.

Nhưng thay vì ngay lập tức lấy bóng đưa lại, cha có thể chờ vài giây.

Xem trẻ có tự tìm cách không.

Nếu trẻ chưa thể, cha có thể đưa bóng lại gần hơn.

Không phải làm thay hoàn toàn.

Chỉ hỗ trợ vừa đủ.

Đây là cách trẻ học:

"Mình có thể thử."

"Mình có thể làm."

"Nhưng nếu khó quá, có người hỗ trợ."

Đó là một thông điệp rất khác với:

"Mình không cần làm, vì bố mẹ sẽ làm hết."

Và nó cũng khác với:

"Mình phải tự làm hết, bố mẹ không giúp."

Nuôi dạy tốt thường nằm ở khoảng giữa.

Có hỗ trợ.

Có tự do.

Có giới hạn.

Có cơ hội.

Đây chính là nguyên tắc mà chúng ta sẽ gặp lại rất nhiều lần trong hai mươi năm tiếp theo.

Khi trẻ nhỏ:

Cha mẹ giúp trẻ khám phá.

Khi trẻ lớn hơn:

Cha mẹ giúp trẻ tự làm.

Khi trẻ đi học:

Cha mẹ hướng dẫn nhưng không làm bài thay.

Khi trẻ bước vào tuổi thiếu niên:

Cha mẹ đặt giới hạn nhưng tôn trọng không gian.

Khi trẻ trưởng thành:

Cha mẹ tư vấn nhưng không sống thay.

Những điều đó không xuất hiện đột ngột.

Nó bắt đầu từ cách chúng ta đưa một món đồ chơi cho một em bé.

Có đưa ngay không?

Có để trẻ thử không?

Có quan sát tín hiệu của trẻ không?

Có tôn trọng khi trẻ cần nghỉ không?

Có để trẻ khám phá không?

Có can thiệp khi có nguy hiểm không?

Đó là những bài học đầu tiên về cách một con người được hỗ trợ để lớn lên.

Vậy cha mẹ nên chọn đồ chơi cho trẻ theo những nguyên tắc nào?

Thứ nhất:

An toàn.

Phù hợp với độ tuổi và khả năng của trẻ.

Không có bộ phận nhỏ dễ gây hóc.

Không có dây hoặc cấu trúc nguy hiểm.

Không có cạnh sắc.

Không có những thành phần có thể gây nguy hiểm nếu trẻ cho vào miệng.

Và đặc biệt cẩn thận với pin cúc áo và nam châm nhỏ, vốn có thể gây hậu quả nghiêm trọng nếu trẻ nuốt phải.

Thứ hai:

Đồ chơi nên cho trẻ cơ hội chủ động.

Trẻ có thể cầm.

Nắm.

Kéo.

Đẩy.

Lăn.

Xếp.

Mở.

Đóng.

Khám phá.

Thứ ba:

Không cần quá nhiều.

Một số món đồ phù hợp có thể đủ.

Thứ tư:

Đừng quên sách.

Sách không chỉ là công cụ học chữ.

Sách là cơ hội để cha mẹ và trẻ cùng chú ý đến một thứ.

Thứ năm:

Đừng quên cơ thể.

Trẻ cần vận động.

Cần thời gian trên sàn trong môi trường an toàn.

Cần cơ hội khám phá bằng tay.

Thứ sáu:

Đừng quên thế giới thật.

Ánh sáng tự nhiên.

Cây cối.

Gió.

Âm thanh.

Khuôn mặt.

Giọng nói.

Những chuyến đi.

Những trải nghiệm đời thường.

Thứ bảy:

Quan sát trẻ.

Nếu trẻ quay mặt đi, có thể cần nghỉ.

Nếu trẻ hào hứng, cho thêm thời gian.

Nếu trẻ khó chịu, giảm kích thích.

Nếu trẻ muốn khám phá, đừng vội làm thay.

Và cuối cùng:

Đừng biến đồ chơi thành thước đo năng lực của cha mẹ.

Một đứa trẻ không cần cha mẹ chứng minh tình yêu bằng cách mua thật nhiều.

Trẻ cần người lớn hiện diện.

Cần sự tương tác.

Cần an toàn.

Cần cơ hội.

Cần thời gian.

Và cần được phép chỉ là một đứa trẻ.

Có những ngày trẻ rất tò mò.

Có những ngày trẻ chỉ muốn được ôm.

Có những ngày trẻ chơi rất lâu.

Có những ngày trẻ chẳng muốn làm gì.

Không phải ngày nào cũng phải đạt được một mục tiêu phát triển.

Một đứa trẻ không phải một dự án phải hoàn thành.

Đây là điều chúng ta đã nói từ những bài đầu tiên và sẽ còn quay lại rất nhiều lần.

Cha mẹ không nuôi một bảng thành tích.

Cha mẹ đang nuôi một con người.

Và một con người cần nhiều thứ hơn việc phát triển thật nhanh.

Cần cảm giác an toàn.

Cần niềm vui.

Cần mối quan hệ.

Cần sự tò mò.

Cần khả năng tự điều chỉnh.

Cần cơ hội thử và sai.

Cần được nghỉ.

Cần được tôn trọng.

Và cần biết rằng mình không phải lúc nào cũng phải biểu diễn để được yêu thương.

Có lẽ vì vậy, một trong những món đồ chơi tốt nhất mà cha mẹ có thể dành cho trẻ đôi khi không phải là món đồ chơi.

Mà là thời gian.

Thời gian ngồi cạnh con.

Thời gian nhìn con.

Thời gian để con tự thử.

Thời gian để con chán một chút.

Thời gian để con quan sát.

Thời gian để con tự tìm cách.

Thời gian để con quay lại với cùng một món đồ.

Thời gian để con không bị liên tục chuyển từ thứ này sang thứ khác.

Và thời gian để cha mẹ không làm gì cả.

Chỉ ở đó.

Một em bé có thể nhìn một chiếc quạt trong vài phút.

Cha có thể nghĩ:

"Có gì đâu mà nhìn?"

Nhưng đối với em bé, chiếc quạt đang chuyển động.

Có hình dạng.

Có âm thanh.

Có nhịp điệu.

Có sự thay đổi ánh sáng.

Có thể dự đoán được.

Đó là cả một thế giới.

Một em bé có thể nhìn bàn tay mình.

Mở.

Nắm.

Mở.

Nắm.

Người lớn có thể thấy nhàm chán.

Nhưng đối với trẻ, đó là phát hiện:

"Mình làm như vậy thì bàn tay thay đổi."

Một em bé có thể thả một món đồ.

Nó rơi.

Người lớn nhặt lên.

Trẻ lại thả.

Người lớn lại nhặt.

Người lớn nghĩ:

"Con đang nghịch."

Nhưng trẻ có thể đang thực hiện một thí nghiệm nhỏ:

"Vật này luôn rơi xuống."

Và nếu người lớn cứ nhặt lên, trẻ lại thử.

Đây chính là lúc cha mẹ cần kiên nhẫn.

Đôi khi thứ trẻ gọi là "chơi" chính là cách trẻ nghiên cứu thế giới.

Và một trong những điều tốt nhất cha mẹ có thể làm là đừng phá vỡ sự tập trung ấy quá sớm.

Không cần nói:

"Con nhìn cái này đi."

"Nhìn cái kia này."

"Đây mới vui."

"Để mẹ chỉ cho."

Hãy để trẻ có cơ hội tự phát hiện.

Nếu trẻ an toàn, hãy cho trẻ thời gian.

Bởi mục tiêu cuối cùng không phải là trẻ biết chơi theo đúng cách cha mẹ muốn.

Mà là trẻ dần biết tự khám phá.

Tự đặt câu hỏi.

Tự thử.

Tự quan sát.

Tự tìm ra mối liên hệ.

Đó chính là nền tảng của việc học.

Và nếu có một câu mà cha mẹ nên nhớ sau bài hôm nay, có lẽ đó là:

"Không phải kích thích càng nhiều thì trẻ càng phát triển tốt."

Trẻ cần kích thích phù hợp.

Cần tương tác.

Cần sự an toàn.

Cần thời gian.

Và cần những khoảng lặng.

Một căn phòng yên tĩnh đôi khi cũng có giá trị.

Một cuốn sách đơn giản cũng có giá trị.

Một món đồ chơi bình thường cũng có giá trị.

Một cái hộp cũng có giá trị.

Một cuộc trò chuyện cũng có giá trị.

Một người cha nằm cạnh con cũng có giá trị.

Một người mẹ để con tự khám phá cũng có giá trị.

Và đôi khi, việc không mua thêm bất cứ thứ gì cũng là một lựa chọn hoàn toàn tốt.

Bởi điều trẻ cần không phải là một tuổi thơ có thật nhiều đồ.

Mà là một tuổi thơ có thật nhiều cơ hội để trải nghiệm thế giới một cách an toàn.

Có người đồng hành.

Có thời gian.

Có sự tò mò.

Có niềm vui.

Và có một nơi an toàn để trở về.

Khi trẻ lớn lên, đồ chơi sẽ thay đổi.

Từ lục lạc đến khối xếp hình.

Từ khối xếp hình đến sách.

Từ sách đến trò chơi.

Từ trò chơi đến máy tính.

Từ máy tính đến thế giới bên ngoài.

Nhưng nguyên tắc không thay đổi.

Đừng chỉ hỏi:

"Thứ này dạy con được gì?"

Hãy hỏi:

"Thứ này cho con cơ hội làm gì?"

Đừng chỉ hỏi:

"Con có đủ đồ chơi chưa?"

Hãy hỏi:

"Con có đủ thời gian để khám phá chưa?"

Đừng chỉ hỏi:

"Con có được kích thích đủ không?"

Hãy hỏi:

"Con có được nghỉ đủ không?"

Và đừng chỉ hỏi:

"Con đang học được bao nhiêu?"

Hãy hỏi:

"Con có đang cảm thấy an toàn, tò mò và được kết nối không?"

Đó mới là những câu hỏi quan trọng hơn.

Bởi mục tiêu của những năm đầu đời không phải là tạo ra một đứa trẻ biết thật nhiều trước những đứa trẻ khác.

Mục tiêu là giúp một con người nhỏ bé bắt đầu xây dựng mối quan hệ với thế giới.

Biết quan sát.

Biết thử.

Biết phản ứng.

Biết khám phá.

Biết tìm kiếm sự giúp đỡ.

Và dần dần, biết tự mình làm nhiều hơn.

Tất cả bắt đầu từ một chiếc khăn.

Một cái hộp.

Một quả bóng.

Một cuốn sách.

Một giọng hát.

Một khuôn mặt.

Một bàn tay.

Và một người lớn đủ kiên nhẫn để ngồi bên cạnh.

Trong bài tiếp theo, chúng ta sẽ nói về một người thường bị xem nhẹ trong những năm đầu đời của trẻ: người cha.

Nhiều gia đình vẫn vô thức nghĩ rằng chăm trẻ sơ sinh chủ yếu là việc của người mẹ, còn người cha chỉ cần đi làm, kiếm tiền và "phụ" khi có thời gian.

Nhưng điều gì xảy ra khi một người cha thực sự tham gia vào việc chăm sóc con?

Mối quan hệ giữa cha và con được hình thành như thế nào?

Người cha có thể làm gì ngay cả khi em bé còn rất nhỏ?

Và vì sao việc cha chỉ xuất hiện khi cần "dạy con" hoặc "kỷ luật con" có thể tạo ra một hình ảnh rất khác về vai trò của người cha?

Đó sẽ là chủ đề của bài 23:

"Vai trò của người cha trong năm đầu tiên."